Sabina Rutkowska

Udział społeczeństwa w procedurze ocen oddziaływania na środowisko. Program Konsultacji Społecznych - poradnik inwestora

Metody na zagwarantowanie udziału społeczeństwa w przypadku dużych projektów

Ze względu na skalę oddziaływania szerokie zainteresowanie dużymi projektami takim jak budowa dróg szybkiego ruchu, rurociągów, lotnisk, spalarni odpadów czy innych dużych inwestycji miejskich zmusza do stworzenia kompleksowych i rozbudowanych projektów konsultacji społecznych. Konieczne jest wtedy zbudowanie całego zespołu odpowiedzialnego za stworzenie programu, a następnie przeprowadzenie konsultacji. Członkowie takiego zespołu powinni być uważnie wybierani i powinni posiadać odpowiednie cechy interpersonalne, zdolności negocjacyjne i łatwość komunikowania się. Dobrze jest gdy program obejmuje całą jednostkę terytorialną: dzielnicę, gminę, miasto, gdyż wtedy łatwiej o współpracę z lokalnymi władzami.

Ogólnie można wyróżnić trzy rodzaje udziału zainteresowanych grup społecznych:
1) informowanie - jednokierunkowy przepływ informacji od inwestora do zainteresowanych grup społecznych,
2) konsultacje - dwukierunkowy przepływ informacji: inwestor <--> opinia publiczna,
3) uczestnictwo - inwestor i opinia publiczna osiągają porozumienie w interesujących ich kwestiach.

Informowanie:
1) Prezentacja projektu w mediach (np. miejscowej prasie, lokalnej telewizji). Jak tylko zapadną pierwsze nieformalne decyzje dotyczące kształtu projektu np. lokalizacji czy zastosowanych technologii, należy umieścić o tym oficjalną informację w prasie. Prezentacja powinna być nie dłuższa niż 6 stron, ale powinna wyczerpująco informować nie tylko o korzyściach związanych z realizacją projektu, ale również o uciążliwościach i o projektowanych środkach zaradczych. Należy tam również umieścić informację o możliwościach udziału w programie konsultacji i potrzebne dane kontaktowe do osoby odpowiedzialnej za ich przeprowadzenie. Nie można dopuścić do sytuacji, kiedy opinia publiczna dowiaduje się o projekcie z artykułów prasowych, których zredagowanie nie odbyło się na podstawie oficjalnych materiałów przygotowanych dla prasy przez inwestora. Na ogół bowiem takie informacje są niepełne i „zaprawione” alarmującymi komentarzami na temat szkodliwości planowanej inwestycji. Dodatkowo można zorganizować konferencję prasową. Informacje o projekcie powinny się pojawiać w mediach, zwłaszcza w prasie, kilkakrotnie, na bieżąco informując o toczących się postępowaniach administracyjnych, wprowadzanych zmianach, o przebiegu programu konsultacji itp. Warto również zamieścić artykuły sponsorowane, np. na temat nowoczesnych technologii stosowanych przy tego typu projektach, jak ten realizowany, na temat inwestora, artykuł zwierający opinie mieszkańców osiedli w pobliżu funkcjonującej podobnej inwestycji itd. W przypadku dużych projektów warto dołączyć do zespołu rzecznika prasowego inwestora, lub, jeśli takiego brak, zaangażować dziennikarza mającego dobre kontakty z mediami. Należy zarządzić, że zarówno w firmie, jak i w zespole, tylko ta osoba może udzielać informacji prasie. Spowoduje to, że publikowane w prasie informacje będą spójne i rzeczowe, a to na pewno wpłynie pozytywnie na wizerunek inwestora.

2) Zebrania informacyjne. Celem takich spotkań jest przede wszystkim przedstawienie kształtu przyszłej inwestycji i programu konsultacji społecznych. Forma przedstawiania informacji na takich zebraniach musi być ciekawa i dostosowana do możliwości percepcyjno-intelektualnych odbiorców. Można pokazać np. na filmie przykłady wcześniej zrealizowanych podobnych przedsięwzięć. Warto je organizować by przedstawić założenia projektu samorządom, pozarządowym organizacjom ekologicznym, radom osiedli, komitetom mieszkańców, mediom.

3) Centra informacji / punkty konsultacyjne. Taki punkt może zostać zorganizowany w budynku urzędu (np. w ratuszu, urzędzie gminy), lokalnej szkole, lokalnej bibliotece itp. Wszystkie dokumenty muszą być dostępne w kilku egzemplarzach zarówno w formie drukowanej jak i elektronicznej. Każdy zainteresowany musi mieć prawo do uzyskania ich kopii. Taki zestaw dokumentów powinien przede wszystkim zawierać raport OOŚ wraz z opinią na jego temat niezależnego recenzenta (np. ministerstwa właściwego do spraw środowiska, szanowanego pracownika naukowego itp.) akta sprawy oraz korespondencję pochodzącą od społeczeństwa.

4) Biuletyny informacyjne. Biuletyny są dobrą formą na dotarcie do jak najszerszego kręgu odbiorców. Mogą one być dostarczane drogą elektroniczną, tradycyjnie przy wykorzystywaniu usług pocztowych lub dystrybuowane poprzez pozostawienie ich w miejscach ogólnie dostępnych i uczęszczanych przez mieszkańców (np.: ośrodki zdrowia, urzędy, sklepy). W biuletynie powinny znajdować się informacje o planowanych wydarzeniach wynikających z programu konsultacji, podsumowania już odbytych spotkań, odpowiedzi na często pojawiające się pytania oraz informacje kontaktowe.

5) Ulotki informacyjne lub broszury. Poza ogólnymi informacjami na temat planowanej inwestycji muszą się w nich znaleźć informacje, gdzie można uzyskać dodatkowe dane na jej temat (np. adres strony WWW). Takie ulotki powinny być dystrybuowane z zastosowaniem technik marketingu bezpośredniego i trafić do wszystkich gospodarstw domowych znajdujących w się w promieniu znaczących oddziaływań proponowanego przedsięwzięcia.

6) Reklamy zewnętrzne. W przypadku inwestycji celu publicznego o znaczeniu regionalnym czy krajowym jak oczyszczalnie ścieków, spalarnie odpadów, elektrownie itp. warto zastosować techniki informacyjne, które dotrą to szerokiego grona odbiorców takie jak plakaty informacyjne na nośnikach mało- i wielkoformatowych (np. w tramwajach i autobusach oraz na billboardach).

7) Witryna internetowa. Skutecznym sposobem na rozpowszechnianie informacji jest stworzenie strony internetowej prezentującej kształt projektu, uciążliwości i planowane środki zaradcze wraz z interaktywnym forum, na którym mieszkańcy mogliby się wypowiadać. Przewagą takiego rozwiązania nad punktem informacyjnym jest to, że ze strony www można korzystać o dowolnej porze bez konieczności wychodzenia z domu. Wadą, że jego skuteczność zdecydowania spada w przypadku projektów lokalizowanych w pobliżu wsi czy małych miejscowości, gdzie dostęp do Internetu jest mocno ograniczony.

8) Wystawy. Wystawy ukazujące w formie graficznej (rysunki, zdjęcia, schematy, mapy itp.) rzeczywisty kształt projektu inwestycyjnego, mogące wystąpić uciążliwości i środki zaradcze najlepiej jest organizować w miejscach często odwiedzanych np. w holu urzędu gminy, w szkołach, na placu przed kościołem.

9) Organizacja wycieczek do miejsc, gdzie podobny projekt został zrealizowany. Taka forma informowania należy do jednych z droższych, zwłaszcza jeśli konieczny jest wyjazd za granicę. Pokazywana zrealizowana inwestycja, jej lokalizacja, wielkości, zastosowane rozwiązania technologiczne muszą być jak najbardziej zbliżone do tych, które mają być zastosowane w przypadku planowanej inwestycji. Na taką wycieczkę muszą być zaproszeni przedstawiciele wszystkich grup biorących udział w programie konsultacji, również, a właściwie przede wszystkim, tych protestujących.

Dla dużych projektów konieczne jest przygotowanie kompletu informacyjnego zawierającego dokument o objętości 10 - 15 stron napisany językiem nietechnicznym, w którym prezentuje się projekt inwestycyjny oraz krótkie (10 - 15 stron) streszczenie raportu OOŚ w języku nietechnicznym, tak, aby były one jasne i dla mieszkańców i dla mediów. Dobrze jest zrobić ilustrowany skrót tych dokumentów na 2 - 3 strony np. w formie folderu. Wszystkie materiały informacyjne muszą być powielone w wystarczająco dużym nakładzie.

Warto również skorzystać z doświadczenia firm komercyjnych, które prowadząc kampanie reklamowe wykorzystują wiele cennych mechanizmów wpływu społecznego. Apel odwołujący się do wspólnie wyznawanych wartości jak czyste środowisko przyrodnicze przekazywane przez znaną i podziwianą osobę (np. sportowca, aktora, artystę), może okazać się bardziej skuteczny niż najlepiej przygotowana broszura informacyjna. Należy też pamiętać, że proces informowania jest procesem ciągłym i nie można go zaniechać na kolejnych etapach konsultacji.

Konsultacje:
1) Rozmowy z lokalnymi władzami. Należy unikać domagania się wyrażania przez nich zgody na realizację projektu, ale raczej uzyskać ich opinię na temat możliwych przeszkód i najlepszego sposobu realizacji przedsięwzięcia. Niewskazane jest prowadzenie takich rozmów w okresie przedwyborczym, gdyż opowiedzenie się za lub przeciw inwestycji może stać się przysłowiową „kiełbasą przedwyborczą”.

2) Rozmowy z przedstawicielami komitetów protestacyjnych. Nie należy traktować komitetów protestacyjnych jako wroga, ale trudnego partnera w drodze do zrealizowania inwestycji. Spotkania takie pozwolą zebrać od nich opinie i propozycje możliwych do zaakceptowania przez stronę społeczną modyfikacji. Trzeba zaznaczyć, że powinny to być kameralne spotkania, na które będą zaproszeni tylko przedstawiciele komitetów, a nie otwarte dla ogółu społeczeństwa debaty.

3) Badanie opinii publicznej za pomocą ankiet. Ankiety powinny być układane, a ich wyniki interpretowane przez socjologa. Wyniki prawidłowo przeprowadzonej ankiety dają rzeczywisty obraz rozmiaru konfliktu, często zniekształconego przez tzw. „hałaśliwą mniejszość” i żądne sensacji media. Ankiety powinny przeprowadzać cieszące się zaufaniem społecznym instytucje (np. OBOP), które nie będą posądzone o tendencyjne układanie ankiet na korzyść inwestora.

4) Dyżury osób zaufania publicznego w celu zebrania opinii. W celu zebrania opinii i dalszego przekonywania interwenientów do projektu przedsięwzięcia, inwestor może zaangażować miejscowy autorytet (emerytowany sędzia, oficer WP, znany dziennikarz, działacz charytatywny itd.), który w określonych godzinach będzie dostępny we wskazanym miejscu dla osób zainteresowanych. Mieszkańcom zwykle łatwiej jest szczerze wypowiedzieć się przed cieszącą się ogólnym szacunkiem osobą niż przed „podstawionym” przez inwestora pracownikiem. Po zakończeniu konsultacji osoba ta sporządza raport dla inwestora.

Poznanie i zrozumienie obaw i propozycji wyrażonych przez interwenientów na etapie konsultacji winno spowodować trojaką reakcję:

• gdzie to możliwe, próbę modyfikacji projektu i znalezienia rozwiązania możliwego do zaakceptowania przez zainteresowanych,
• gdzie to niemożliwe, przedstawienie rachunków i dowodów, że proponowany przez inwestora wariant jest korzystniejszy,
• gdzie to konieczne, dostarczenie informacji, ekspertyz i argumentów, że wyrażane obawy nie mają uzasadnienia lub też są przesadzone.